खते व कीटकनाशके एकत्र मिसळताना When mixing fertilizers and pesticides पाळायचे नियम आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
1. आधी चाचणी घ्या (Jar Test)-
मोठ्या टाकीत संपूर्ण औषध (द्रावण) तयार करण्याआधी,
काचेच्या भांड्यात थोड्या प्रमाणात मिश्रण करून पाहा.
* द्रावणाच्या गुठळ्या तयार होणे, फेस येणे, थर पडणे, उष्णता वाढणे किंवा काही वेगळेपणा दिसतो का ते तपासा.
2. योग्य मिश्रण क्रम पाळा (WALES Rule)-
खालील क्रम काटेकोरपणे पाळा:
W – Wettable Powders (WP / WG)
A – सतत ढवळणी (Agitation)
L – द्रवरूप औषधे (SL, SC)
E – इमल्शन कॉन्सन्ट्रेट (EC)
S – सहाय्यक द्रव्ये (Surfactants / Stickers)
प्रथम विद्राव्य पावडर (WP), त्यानंतर लिक्विड (EC) आणि सर्वात शेवटी इतर घटक (अॅडजुवंट्स/स्टीकर) मिसळा.
3. पाण्याचा pH तपासा-
अतिआम्लीय किंवा अतिक्षारीय पाणी आहे का?
* त्यामुळे आवश्यक असलेले सक्रिय घटक (Active Ingredient) नष्ट होऊ शकतात.
उदा. युरियामुळे द्रावणाचा सामू (pH) बदलू शकतो, ज्यामुळे कीटकनाशकाची कार्यक्षमता कमी होते.
* आवश्यक असल्यास pH सुधारक (Buffer) वापरा.
4. रासायनिकदृष्ट्या विरुद्ध घटक टाळा-
खालील संयोजन टाळावीत:
* तांबे (Copper) + सेंद्रिय फॉस्फरस
* गंधक (Sulfur) + मिनरल तेल
* कॅल्शियम + गंधक
* अशा मिश्रणामुळे औषध निष्प्रभ होते व पिकांना इजा होऊ शकते.
5. थेट कोरडे व द्रव औषध मिसळू नका-
ओली भुकटी (WP) थेट द्रवरूप औषधात घातल्यास,
* गुठळ्या तयार होतात.
आधी पाण्यात विरघळून घ्या.
6. आधी पाणी, मग औषध-
काठीने एकसारखे हलवत औषध पाण्यात विरघळवा,
थेट दाट मिश्रणात पाणी घालू नका.
7. तयार मिश्रण साठवून ठेवू नका-
मिश्रण 12 तासांच्या आत वापरा.
साठवण केल्यास:
* प्रभाव कमी होतो
* विषारी संयुगे तयार होऊ शकतात
8. When mixing fertilizers and pesticides लेबल (Label) नीट वाचा-
प्रत्येक पॅकिंगवरील लेबल हे; शास्त्रीय, कायदेशीर, मार्गदर्शक दस्तऐवज आहे.
*कंपनीच्या सूचना नेहमी पाळा.
9. स्वतःची व पर्यावरणाची काळजी घ्या-
* फवारणी करताना संरक्षक कपडे, हातमोजे आणि मास्क वापरा, कारण मिश्रणामुळे विषबाधेचा धोका वाढू शकतो.
* पाणी स्रोत प्रदूषित करू नका.
* रिकामे डबे, पॅकेट्स योग्य पद्धतीने नष्ट करा.
10. सावधगिरी म्हणून आधी छोट्या क्षेत्रावर फवारणी करा-
* मिश्रणाची आधी थोड्या भागावर फवारणी करा.
* त्यानंतर 48 तास निरीक्षण करा.
* नुकसान नसेल तरच पूर्ण क्षेत्रावर वापरा.
* जास्त रसायने एकत्र मिसळल्याने पिकांवर अतिरिक्त ताण (Chemical stress) येऊ शकतो, त्यामुळे शक्यतो कमीत कमी घटक वापरा.
सहक्रिया (Synergism) व विरोधी क्रिया (Antagonism) – 5 महत्त्वाचे नियम
1. सकारात्मक सहक्रिया-
काही कीटकनाशके (उदा. Pyrethroids) +
बुरशीनाशके (उदा. Carboxins)
एकत्रितपणे अधिक प्रभावी ठरतात.
2. विरोधी परिणाम-
आम्लीय खत (Ammonium Sulphate) +
क्षारीय कीटकनाशक
* औषधाची कार्यक्षमता कमी होते व पिकांना इजा होऊ शकते.
3. When mixing fertilizers and pesticides शोषण वाढ-
Surfactant असलेली फोलिअर खते, कीटकनाशकांचे शोषण वाढवतात.
(रासायनिक सुसंगतता आवश्यक).
4. संपर्क व सिस्टमिक औषधांचे संतुलन-
Contact + Systemic औषधे
योग्य प्रमाण न बदलता मिसळल्यास, अर्धवट परिणाम मिळू शकतो.
5. स्थिरता वाढवा-
Buffer किंवा Stabilizer वापरल्यास,
*मिश्रण अधिक स्थिर राहते.
*कठीण हवामानात प्रभाव टिकतो.
किटकनाशके खरेदी करताना व वापरताना घ्यावयाची काळजी…
माहिती आवडल्यास आपल्या मित्रांना, शेतकऱ्यांना शेअर करा…
वरील लेखासाठी वापरलेले विश्वसनीय शास्त्रीय संदर्भ:
* FAO (2021) – Tank Mixing Guidelines
* WSSA (2023) – Synergism & Antagonism
* USDA (2022) – Compatibility Practices
* EPA (2020) – Pesticide Interactions
* Journal of Agricultural & Food Chemistry (2023)